Η Δύναμη της Τέχνης του Simon Schama αφηγείται την επική ιστορία μιας διαρκώς εξελισσόμενης καλλιτεχνικής δυναμικής και παρουσιάζει την ικανότητα των ανθρώπων που άλλαξαν την οπτική μας για τον κόσμο. Εστιάζοντας σε οκτώ μοναδικά εικαστικά έργα τέχνης - όπως ο Δαυίδ και Γολιάθ του Καραβάτζιο , ο θάνατος του Μαρά του Νταβίντ και η Γκερνίκα του Πικάσο. Η σειρά ξετυλίγει την ιστορία της οπτικής δημιουργικής φαντασίας στο πέρασμα του χρόνου. Χάρη στις πειστικές δραματουργικές αναπαραστάσεις ο θεατής γίνεται μάρτυρας των συγκλονιστικών στιγμών σύλληψης και δημιουργίας των πιο σπουδαίων έργων τέχνης.
Το πρώτο επεισόδιο αναφέρεται στη ταραχώδη ζωή του καβγατζή Καραβάτζιο. Του ζωγράφου που απεικόνισε Αγίους σαν απλούς ανθρώπους. Σκότωσε για μια γυναίκα, επέζησε από απόπειρες δολοφονίας και πέθανε στα 38 του.
Επισκεπτόμενος κάποιος την Αιώνια Πόλη, τη Ρώμη, έχει την ευκαιρία κάνοντας έναν περίπατο να συναντήσει κάποια από τα σπουδαιότερα έργα του Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζο(Michelangelo Merisi da Caravaggio), του Ιταλού ζωγράφου που έμελλε να μείνει γνωστός στην ιστορία με το όνομα Καραβάτζο ή Καραβάτζιο (πρόκειται για το χωριό καταγωγής του πατέρα του), το έργο του οποίου ανήκει χρονικά στα τέλη του 16ου έως τις αρχές του 17ου αιώνα.
Αν και οι πρώιμοι πίνακές του περιλάμβαναν κυρίως προσωπογραφίες, σταδιακά εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους ζωγράφους θρησκευτικών σκηνών. Το νατουραλιστικό ύφος του και η ανάδειξη της ανθρώπινης φύσης των αποστόλων και των μαρτύρων στα έργα του θεωρήθηκε ότι εξυπηρετούσαν τις βλέψεις της Αντιμεταρρύθμισης. Με την τεχνική του κιαροσκούρο κατάφερε να ενισχύσει το δραματικό στοιχείο και το μυστηριακό χαρακτήρα της πίστης, ενώ συνολικά η επαναστατική τεχνική των δραματικών φωτοσκιάσεων του τενεμπρισμού, όπως την εισήγαγε ο Καραβάτζιο, σφράγισε την μπαρόκ σχολή της ζωγραφικής.
Σήμερα στη Ρώμη βρίσκονται 24 συνολικά πίνακες του μεγάλου ζωγράφου, τους περισσότερους από τους οποίους συναντά ο επισκέπτης στη Βίλα Μποργκέζε ενώ από ένα-δυο κομμάτια μπορεί ο επισκέπτης να δει στο Παλάτσο των Μπαρμπερίνι και στο μουσείο του Καπιτωλίου. Επίσης μια ευκαιρία για να θαυμάσει κάποιος έργα του ζωγράφου είναι το παρεκκλήσιο Cerasi στη Santa Maria del Popolo, όπως και στο παρεκκλήσιο Contarelli του San Luigi dei Francesi.
Galleria Borghese
Η βίλα και το πάρκο διαμορφώθηκαν από τον καρδινάλιο Σκιπίωνα Μποργκέζε, ευνοούμενο και ανιψιό του Πάπα Παύλου Ε΄, ο οποίος παρήγγειλε αυτό το σπίτι ως κέντρο διασκέδασης. Ο ηδονιστής καρδινάλιος ήταν επίσης προστάτης των τεχνών, έτσι, διακόσμησε το χώρο με γλυπτά και πίνακες.
Η πινακοθήκη φιλοξενεί συνολικά 6 αυθεντικά έργα του ζωγράφου συγκεντρωμένα όλα σε μια αίθουσα αφιερωμένη στο ζωγράφο. Μεταξύ αυτών: ένα πολύ δημοφιλές θέμα για το ζωγράφο, "Ο άγιος Ιερώνυμος στο σπουδαστήριό του", η αυτοπροσωπογραφία του Καραβάτζο ως "άρρωστος Βάκχος", ο "Δαβίδ με την κεφαλή του Γολιάθ" και η Παναγία υπό το βλέμμα της αγίας Άννας μαθαίνει στο μικρό Ιησού να συνθλίβει το φίδι, σύμβολο της αμαρτίας και της αίρεσης.
Ο Άγιος Ιερώνυμος στο σπουδαστήριό του (1605–1606)
Αγόρι με καλάθι φρούτων (1593)
Άρρωστος Βάκχος (1593)
Νεκρή φύση με λουλούδια και φρούτα (αποδιδόμενο έργο 1590)
Η Παναγία με το φίδι (1605–1606)
Ιωάννης ο Βαπτιστής (1610)
Ο Δαβίδ με το κεφάλι του Γολιάθ (1610)
Santa Maria del Popolo - Cerasi Chapel
Στην πλατεία Del Popolo βρίσκεται μια από τις πιο διάσημες εκκλησίες της Ρώμης, η Santa Maria del Popolo. Πρόκειται για ναό της πρώιμης αναγεννησιακής περιόδου που ανεγέρθηκε από τον πάπα Σίξτο Δ΄ το 1472. Πολλές οικογένειες έχουν εδώ παρεκκλήσια διακοσμημένα όλα με τη δέουσα πολυτέλεια. Το παρεκκλήσιο Τσεράζι έχει δυο αριστουργήματα του Καραβάτζιο:
"Το μαρτύριο του αγίου Πέτρου". Ο πίνακας απεικονίζει το μαρτύριο του Αγίου Πέτρου, ο οποίος καταδικάστηκε σε σταυρικό θάνατο. Σύμφωνα με την παράδοση ο Πέτρος ζήτησε να αναστραφεί ο σταυρός, έτσι ώστε να μην μιμηθεί τον Θεό του, τον Ιησού Χριστό. Ως εκ τούτου, ο ίδιος απεικονίζεται να είναι σταυρωμένος ανάποδα - με το κεφάλι προς τα κάτω. Ο μεγάλων διαστάσεων πίνακας εικονίζει αρχαίους Ρωμαίους, που αγωνίζονται να ανεγείρουν το σταυρό του αποστόλου, ο οποίος παρά την ηλικία του δείχνει να είναι βαρύτερος ώστε να απαιτείται η προσπάθεια τριών ανδρών. "Τη μεταστροφή του αγίου Παύλου."Ο πίνακας απεικονίζει τη στιγμή που εξιστορείται στο 9ο κεφάλαιο του βιβλίου "Των Πράξεων των Αποστόλων", όπου ο Σαούλ, στο εξής ο απόστολος Παύλος, έπεσε από το άλογο στο δρόμο του για τη Δαμασκό και άκουσε τον Κύριο να του λέει "Εγώ είμαι ο Ιησούς, τον οποίο εσύ διώκεις". Ο Καραβάτζιο απεικονίζει μια στιγμή έντονης θρησκευτικής έκστασης. Η πρώτη εκδοχή του πίνακα της "Μεταστροφής", του Καραβάτζιο, βρίσκεται στη συλλογή του Guido Odescalchi.
Η σταύρωση του Αγίου Πέτρου (1600–1601)
Η μεταστροφή του Αγίου Παύλου (1600)
Vatican Museums - Pinacoteca
"Η ταφή του Χριστού", 1603-1604, φιλοτεχνήθηκε για το δεύτερο παρεκκλήσιο στα δεξιά πλευρά της εκκλησίας Santa Maria in Vallicella, το οποίο ήταν αφιερωμένο στην αποκαθήλωση. Ο πίνακας γνώρισε τον καθολικό θαυμασμό, αυτός ήταν ο λόγος που μεταφέρθηκε στο Παρίσι το 1797 και τοποθετήθηκε στο Musée Napoléon, τελικά επέστρεψε στη Ρώμη και εγκαταστάθηκε στο Βατικανό το 1816 και ένα αντίγραφο τοποθετήθηκε στο ναό στην αρχική του τοποθεσία. Η σύνθεση του πίνακα έχει τα βασικά χαρακτηριστικά της ζωγραφικής της Αντιμεταρρύθμισης. Τα πρόσωπα έχουν τη διάταξη ενός διαγώνιου καταρράκτη που ξεκινά από τους πενθούντες, συνεχίζει στους φορείς του πτώματος και καταλήγει στο χαλαρό σώμα του Ιησού και τη γυμνή πέτρα - δεν είναι μια στιγμή μεταμόρφωσης, αλλά πένθους. Καθώς το μάτι του θεατή κατεβαίνει προς τα κάτω υπάρχει, επίσης, μια κάθοδος από την έκφραση υστερίας της Μαρίας του Κλωπά στην υποτονική συγκίνηση ως την τελική συναισθηματική φίμωση. Γενικά στην Ιταλική ζωγραφική οι Χριστοί πεθαίνουν αναίμακτα, και η βύθιση του σώματος γίνετε με έναν γεωμετρικά απαιτητικό τρόπο. Σαν να τονίζεται η αδυναμία του νεκρού Χριστού να αισθανθεί πόνο καθώς ένα χέρι πιάνει το τραύμα στο πλευρό του. Το σώμα του είναι μυώδες, με φλέβες, με παχιά μέλη που ταιριάζουν σε σώμα εργάτη.
Δύο άνδρες μεταφέρουν το σώμα. Ο ένας είναι ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, που αναγνωρίζεται μόνο από τη νεανική του εμφάνιση και το κόκκινο μανδύα, καθώς στηρίζει το νεκρό σώμα του Χριστού στο δεξί του γόνατο, ενώ με το δεξί του χέρι, κατά λάθος αγγίζει την πληγή. Ο Νικόδημος αρπάζει τα γόνατα ανάμεσα στα κλειστά χέρια του, με τα πόδια του τοποθετημένα στην άκρη της πλάκας. Ο Καραβάτζιο εδώ εξισορροπεί από τη μια τη σταθερή, αξιοπρεπή θέση του σώματος και τις ασταθείς κινήσεις των κομιστών.
Η ταφή του Χριστού (1602–1603)
Capitoline Museums
Τα Μουσεία Καπιτωλίου είναι συγκρότημα αρχαιολογικών μουσείων και μουσείων τέχνης στο Λόφο του Καπιτωλίου. Τα μουσεία βρίσκονται σε τρία παλάτια περιμετρικά μιας τραπεζοειδούς πλατείας που σχεδίασε ο Μιχαήλ Άγγελος το 1536. Η κατασκευή ολοκληρώθηκε σε συνολικά περισσότερα από 400 χρόνια.
Ο πίνακας "Η χαρτομάντισσα" έχει φιλοτεχνηθεί από τον καλλιτέχνη σε δυο εκδοχές, η πρώτη το 1594 που βρίσκεται στη Ρώμη και η δεύτερη το 1595 και βρίσκεται στο μουσείο του Λούβρο στο Παρίσι. O πίνακας εικονίζει έναν νέο με ατημέλητο ντύσιμο να δίνει το χέρι του σε μια γύφτισσα για να του πει τη μοίρα του.
Ο δεύτερος πίνακας εικονίζει τον Ιωάννη το Βαπτιστή, πρόκειται για ένα θέμα που επαναλαμβάνεται σε οκτώ τουλάχιστον πίνακες του Καραβάτζiο. Μοντέλο γι αυτό τον πίνακα πιθανολογείται πως ήταν ο Cecco, υπηρέτης του Καραβάτζιο και, ενδεχομένως, ο μαθητής του. Στο πίνακα υπάρχει έντονος ρεαλισμός καθώς κανένα από τα στοιχεία του πίνακα δεν παραπέμπει στον προφήτη που εστάλη να ετοιμάσει την "οδόν Κυρίου", δεν υπάρχει σταυρός, ούτε δερμάτινη ζώνη, μόνο ένα κομμάτι από δέρμα καμήλας χάνεται στις ογκώδης πτυχώσεις του κόκκινου μανδύα, και το κριάρι. Επίσης πολύ παράξενη είναι η παρουσία του κριαριού καθώς ο προφήτης παραδοσιακά εικονίζεται με τη συνοδεία προβάτου. Το κριάρι μαζί με το γυμνό αγόρι για κάποιους μελετητές αποτελεί έμμεση απεικόνιση του πόθου και της αμαρτίας, αφού ο Βαπτιστής περισσότερο μοιάζει με τον ειδωλολατρικό θεό Έρωτα.
Η χειρομάντισσα (1594)
Ιωάννης ο Βαπτιστής, Νέος με το Κριάρι (1602)
Sant'Agostino
Ο Άγιος Αυγουστίνος (Sant'Agostino) είναι μια Ρωμαιοκαθολική εκκλησία που βρίσκεται στην πλατεία με το ίδιο όνομα κοντά στην Piazza Navona . Πρόκειται για μια από τις πρώτες ρωμαϊκές εκκλησίες που χτίστηκαν κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης.
"Η Μαντόνα του Loreto ή Η Μαντόνα των προσκυνητών" είναι ένα από τα διάσημα έργα του Καραβάτζιο. Βρίσκεται στο παρεκκλήσιο Cavalletti του ναού. Απεικονίζει την εμφάνιση της ξυπόλητης Παναγίας και του γυμνού παιδιού σε δύο αγρότες κατά τη διάρκεια ενός προσκυνήματος.
Η Παναγία του Λορέτο ή Παναγία των Προσκυνητών (1604-1606)
San Luigi dei Francesi - Contarelli Chapel
Η γαλλική αυτή εκκλησία ιδρύθηκε το 1518, αλλά ολοκληρώθηκε μόλις το 1589. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα τρία έργα του Καραβάτζιο, στο πέμπτο παρεκκλήσιο αριστερά, το οποίο είναι αφιερωμένο στον Άγιο Ματθαίο. Οι τρεις αυτοί πίνακες, "Η κλίση του Αγίου Ματθαίου", "Το μαρτύριο του Αγίου Ματθαίου" και "Ο Άγιος Ματθαίος και ο Άγγελος" που ο Καραβάτζιο ζωγράφισε μεταξύ 1597 και 1602, είναι τα πρώτα μεγάλα θρησκευτικά έργα του. Η πρώτη εκδοχή του τελευταίου πίνακα απορρίφθηκε εξαιτίας του έντονου ρεαλισμού του: ποτέ ως τότε ένας άγιος δεν είχε απεικονιστεί ως κουρασμένος γέροντας με βρόμικα πόδια. Χαρακτηριστικό και των τριών έργων είναι ο ρεαλισμός και η "θεατρική" χρήση του φωτός.
Η κλήση του Αγίου Ματθαίου (1599–1600)
Το μαρτύριο του Αγίου Ματθαίου (1600)
Ο Άγιος Ματθαίος και ο Άγγελος (1602)
Palazzo Barberini - Galleria Nazionale d'Arte Antica
Όταν το 1623, ο Μαφέι Μπαρμπερίνι ανέβηκε στον παπικό θρόνο (ως Ουρβανός Η'), διέταξε την ανοικοδόμηση ενός πολυτελούς ανακτόρου για την οικογένειά του. Το Παλάτσο Μπαρμπερίνι, το οποίο δεσπόζει στην πλατεία – η είσοδός του είναι στην Βια ντελε Κουάτρο Φοντάνε – επιμελήθηκαν οι λαμπροί αρχιτέκτονες Κάρλο Μαντέρνο, Φραντσέσκο Μπορομίνι και Τζιαν Λορέντσο Μπερνίνι. Σήμερα εκεί φιλοξενείται μέρος της συλλογής της Εθνικής Πινακοθήκης Αρχαίας Τέχνης.
Στο ανάκτορο φιλοξενούνται τρεις πίνακες του Καραβάτζιο: "Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη"(1598–1599). Ο πίνακας είναι εμπνευσμένος από το δευτερο - κανονικό βιβλίο της Ιουδίθ σύμφωνα με το οποίο η Ιουδίθ υπηρέτησε το λαό της Ισραήλ παραπλανώντας τον Ολοφέρνη, τον Ασσύριο στρατηγό, τον οποίο μέθυσε και στη συνέχεια άρπαξε το σπαθί του και τον σκότωσε. "Και εγγίσασα της κλίνης εδράξατο της κόμης της κεφαλής αυτού και είπε· κραταίωσόν με, ο Θεός Ισραήλ, εν τη ημέρα ταύτη. 8 και επάταξεν εις τον τράχηλον αυτού δις εν τη ισχύϊ αυτής και αφείλε την κεφαλήν αυτού απ᾿ αυτού."
"Ο Νάρκισσος"(1597–1599). Πρόκειται για ένα από τα μόλις δύο γνωστά έργα του Καραβάτζιο με θέμα από την κλασική μυθολογία, αν και αυτό οφείλεται περισσότερο στα ατυχήματα που αφορούν στην επιβίωση των έργων του και όχι στην ιστορική πραγματικότητα. Η ιστορία του Νάρκισσου, αναφέρεται από τον ποιητή Οβίδιο στις "Μεταμορφώσεις" του, πρόκειται για έναν όμορφο νέο που ερωτεύεται το είδωλό του. Ο Καραβάτζιο ζωγράφισε μια εφηβική φιγούρα να φορά ένα κομψό μπροκάρ και να ακουμπά με τα δύο χέρια πάνω από το νερό, καθώς ατενίζει σε αυτό τη δική διαστρεβλωμένη αντανάκλαση. Ο πίνακας αποπνέει έναν αέρα μελαγχολίας. Η φιγούρα του Νάρκισσου είναι κλειδωμένη σε ένα κύκλο με είδωλό του, που περιβάλλεται από το σκοτάδι, έτσι ώστε μόνη πραγματικότητα να αποτελεί αυτός ο κύκλος με τον εαυτό του.
Ο πίνακας "Ο άγιος Φραγκίσκος προσευχόμενος" είναι δύσκολο να χρονολογηθεί μιας και δεν είναι καταγεγραμμένος, επίσης είναι δύσκολο για τους μελετητές να ξεχωρίσουν το αυθεντικό έργο από τα πάμπολλα αντίγραφά του που βρίσκονται σε διάφορους ναούς και συλλογές. Η ζωή τέλειας φτώχειας και ταπείνωσης του αγίου Φραγκίσκου αποτελούσε δημοφιλές θέμα στα χρόνια του Καραβάτζο. Ο Peter Robb σημειώνει πως ο άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης, μαζί με τον Ιωάννη το Βαπτιστή και τον άγιο Ιερώνυμο, « ... συνθέτουν ένα τρίο αποξενωμένων ανδρών, ενός ώριμου, ενός παιδιού και ενός γέρου που έζησαν μια ζωή μελαγχολίας και απομακρυσμένη από την ανθρώπινη κοινωνία, το οποίο ο M. (δηλαδή ο Καραβάτζιο) ζωγραφίζει ξανά και ξανά», και το οποίο στην πραγματικότητα, αποτελεί μια απεικόνιση της ταραγμένης ζωής του Καραβάτζιο. Ο συγκεκριμένος πίνακας έχει μεταφερθεί απέναντι στη κρύπτη των Καπουτσίνων, όπου έχει δημιουργηθεί μουσείο και εκεί μπορείτε να τον θαυμάσετε.
Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη (1598–1599)
Νάρκισσος (1597–1599)
Ο Άγιος Φραγκίσκος προσευχόμενος (1606)
Palazzo Corsini - Galleria Nazionale d'Arte Antica
Το Παλάτσο Corsini είναι ένα διάσημο σε ύστερο-μπαρόκ αρχιτεκτονική παλάτι της Ρώμης, που χτίστηκε για την οικογένεια Corsini μεταξύ 1730-1740, με βάση τα σχέδια του Ferdinando Fuga. Βρίσκεται στην περιοχή Τrastevere της Ρώμης. Στα 1736, ο Φλωρεντινός Καρδινάλιος Neri Maria Corsini, γαμπρός του Πάπα Κλήμη του 12ου, απέκτησε τη βίλα και την αναμόρφωσε στη σημερινή της μορφή. Κατά τη διάρκεια της Ναπολεόντειας κατάκτησης της Ρώμης στο παλάτι φιλοξενήθηκε ο Ιωσήφ Βοναπάρτης. Σήμερα φιλοξενεί την Εθνική Ακαδημία Επιστημών και την Γκαλερί Corsini. Το παλάτι μαζί με αυτό των Μπαρμπερίνι αποτελούν τα δυο κτήρια στα οποία φιλοξενείται η Εθνική Πινακοθήκη Αρχαίας Τέχνης.
Αυτός είναι ένας από τους δυο πίνακες του Ιωάννη του Βαπτιστή που ζωγράφισε ο Καραβάτζιο γύρω στα 1604 (πιθανώς 1605). Όπως και σε άλλες περιπτώσει γύρω από τη φιγούρα του Ιωάννη εντοπίζονται αρκετά σύμβολα. Δεν υπάρχει καμία ζώνη, ούτε καν το «ένδυμα από τρίχα καμήλας", και ο σταυρός από καλάμι αφήνεται να εννοηθεί. Το φόντο και γενικά αυτά που περιβάλλουν τον άγιο είναι σκοτεινά ακόμη περισσότερο, και πάλι υπάρχει η αίσθηση μιας ιστορίας από την οποία ο θεατής έχει αποκλειστεί.
Ο Καραβάτζιο δεν ήταν ο πρώτος καλλιτέχνης που αντιμετώπισε το Βαπτιστή ως ένα αινιγματικό ανδρικό γυμνό -προηγήθηκαν οι Leonardo, Raphael, Andrea del Sarto και άλλοι- ωστόσο αυτός εισήγαγε έναν νέο τόνο ρεαλισμού και δράματος. Ο Ιωάννης του έχει τα τραχιά, ηλιοκαμένα χέρια και το λαιμό του εργάτη, από το χλωμό του κορμί αναδύεται μια αντίθεση που θυμίζει στον θεατή ότι πρόκειται για ένα πραγματικό αγόρι που έχει γδυθεί για να ποζάρει ως μοντέλο.
Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής (1598)
Doria Pamphilj Gallery
Η γκαλερί Doria Pamphilj αποτελεί μια μεγάλη συλλογή έργων τέχνης που στεγάζεται στο Palazzo Doria Pamphilj στο κέντρο της Ρώμης. Βρίσκεται μεταξύ της Via del Corso και Via della Gatta σε ένα από τα κεντρικότερα σημεία της πόλης. Η συλλογή όπως και το παλάτι, εξακολουθούν να είναι ιδιόκτητα από τη πριγκιπική ρωμαϊκή οικογένεια Doria Pamphilj.
Στη συλλογή της γκαλερί του Doria Pamphilj περιλαμβάνεται και ο πίνακας: "Η Ανάπαυση κατά τη φυγή στην Αίγυπτο", είναι ένας από τους πιο φιλόδοξους πίνακες του Καραβάτζο, όπως φαίνεται και από την επιλογή ενός θρησκευτικού θέματος, την ολόσωμη απόδοση των προσώπων και την εικονογραφική καινοτομία του αγγέλου με τα μεγάλα μαύρα φτερά χελιδονιού, ο οποίος παίζει μουσική με τη βοήθεια μιας παρτιτούρας που κρατάει στα χέρια του ο άγιος Ιωσήφ. Η σκηνή δε βασίζεται σε κάποιο βιβλικό περιστατικό αλλά σε μια σειρά από μύθους που αναπτύχθηκαν στα χρόνια του Μεσαίωνα στη Δύση γύρω από το περιστατικό της φυγής της Αγίας Οικογένειας στην Αίγυπτο και της παραμονής της εκεί.
Στην ίδια συλλογή περιλαμβάνεται και ο πίνακας "Μετανοούσα Μαγδαληνή". Πρόκειται για λάδι πάνω σε καμβά των ετών 1594-1595. Ο πίνακας παρουσιάζει τη Μαρία τη Μαγδαληνή καθώς σκύβει μετανοημένη από θλίψη για τα λάθη της αφήνοντας πίσω την έκλυτη ζωή της. Ο συγκεκριμένος πίνακας από τη στιγμή της ολοκλήρωσης του μέχρι και σήμερα προκαλεί συζητήσεις για τον αντισυμβατικό ρεαλισμό του, γεγονός που τον διαφοροποιεί από την παραδοσιακή εικονογραφία ως προς το πρόσωπο της Μαγδαληνής.
Ανάπαυση κατά τη φυγή στην Αίγυπτο (1597)
Μετανοούσα Μαγδαληνή (1594–1595)
Odescalchi Balbi Collection
Η συλλογή Odescalchi Balbi στεγάζεται στο ομώνυμο παλάτι που βρίσκεται στο κέντρο της Ρώμης δίπλα στη Piazza Venezia. Ο σημερινός σχεδιασμός του κτηρίου οφείλεται στον Bernini. Στα 1693, το παλάτι μισθώθηκε στον Καρδινάλιο Livio Odescalchi, ανιψιό του Πάπα Ιννοκέντιου ΧΙ, ο οποίος συγκέντρωσε μια εντυπωσιακή συλλογή από πίνακες και άλλα έργα τέχνης στη νέα του κατοικία. Το παλάτι εξακολουθεί να ανήκει στην οικογένεια των Odescalchi. Συνήθως μπορεί κανείς να δει μόνο ένα μικρό τμήμα της αυλής, μέσω της βόρειας θύρας, καθώς η οικογένεια αρνείται να ανοίξει το παλάτι στο κοινό σε τακτική βάση.
Ο πίνακας "Η μεταστροφή του Αγίου Παύλου" είναι ένας από τους δυο τουλάχιστον γνωστούς στις μέρες μας πίνακες με το ίδιο θέμα. Ο πρώτος βρίσκετε στο παρεκκλήσιο Cerasi της εκκλησίας Santa Maria del Popolo. Ο συγκεκριμένος πίνακας, μαζί με την Σταύρωση του Αγίου Πέτρου, ανατέθηκαν από τον Αρχιεπίσκοπο (αργότερα Καρδινάλιο) Tiberio Cerasi, Γενικό Ταμία του Πάπα Κλήμη VIII, στον Καραβάτζιο το Σεπτέμβριο του 1600. Σύμφωνα με το βιογράφο Giovanni Baglione, οι δύο πίνακες απορρίφθηκαν από τον Cerasi και αντικαταστάθηκαν από δεύτερες εκδόσεις οι οποίες είναι και αυτές που κοσμούν το παρεκκλήσι σήμερα.
Η Μεταστροφή του αγίου Παύλου (1601)
Ιδιωτική Συλλογή
Ο πίνακας του Καραβάτζιο "Μαρία η Μαγδαληνή σε έκσταση" (ή με διάφορες παραλλαγές ως προς το όνομα) υπάρχει σε τουλάχιστον δεκαοκτώ αντίτυπα, από τα οποία αυτή η έκδοση, η οποία βρίσκετε σε μια ιδιωτική συλλογή στη Ρώμη, πιθανολογείτε πως είναι το πρωτότυπο. Το έργο φιλοτεχνήθηκε σε λίγους μήνες το 1606. Στις 29 Μαΐου του 1606, κατά τη διάρκεια λογομαχίας με έναν νεαρό ονόματι Ρανούτσιο Τομασσόνι, ο Καραβάτζο τον σκότωσε – το πιθανότερο άθελά του – με μαχαίρι. Ο ίδιος τραυματίστηκε αλλά κατάφερε να διαφύγει, ενώ οι φίλοι του που ήταν παρόντες στο επεισόδιο φυλακίστηκαν. Για την πράξη του καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο και εξορία, γεγονός που έδινε το δικαίωμα σε κάθε μέλος της αστυνομίας του Βατικανού να τον εκτελέσει επιτόπου. Ο Καραβάτζο εγκατέλειψε μεταμφιεσμένος τη Ρώμη και αναζήτησε μάταια καταφύγιο στους πρώην προστάτες του. Πρώτος σταθμός του ήταν τα κτήματα της ισχυρής οικογένειας Colona στην οποία αφιερώνει τον πίνακα.
Σύμφωνα με έναν δημοφιλή μύθο της εποχής του Caravaggio, μετά το θάνατο του Χριστού η πιστή του μαθήτρια Μαρία η Μαγδαληνή μετακόμισε στη νότια Γαλλία, όπου έζησε ως ερημίτης σε μια σπηλιά στο Sainte-Baume κοντά στην πόλη του Aix-en-Provence. Εκεί μεταφέρονταν από αγγέλους επτά φορές την ημέρα ενώπιον του Θεού, "όπου άκουσε, με τα σωματικά αυτιά της, τις ευχάριστες αρμονίες των ουράνιων χορωδιών." Παλαιότεροι καλλιτέχνες είχαν απεικονίσει την Μαρία να ανεβαίνει στους ουρανούς μέσα από πολύχρωμα σύννεφα και να συνοδεύεται από αγγέλους, ο Καραβάτζιο μετέτρεψε αυτή την υπερφυσική κατάσταση σε ολοκληρωτικά εσωτερική εμπειρία, με τη Μαγδαληνή μόνης της μπροστά από ένα ιδιαίτερα σκούρο φόντο, καθώς μια ακτίνα έντονου φωτός πέφτει από το κεφάλι της που είναι γερμένο και στα μάτια της τρέχουν δάκρυα. Αυτή η νατουραλιστική ερμηνεία του μύθου επέτρεψε επίσης στο ζωγράφο να δημιουργήσει έναν ασαφή παραλληλισμό μεταξύ μυστικής και ερωτικής αγάπης, μέσα από την ημι-ανακλινόμενη στάση της Μαρίας και το απογυμνωμένο της ώμο.
Ο Πάπας Φραγκίσκος ανακήρυξε το 2016 για τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία Ιωβηλαίο Έτος. Εξαιτίας του γεγονότος αυτού πολλές εκδηλώσεις έχουν ήδη πραγματοποιηθεί σε όλο τον κόσμο και θα πραγματοποιηθούν φέτος. Τί είναι όμως το Ιωβηλαίο Έτος;
Ιωβηλαίο έτος - Ιουδαϊσμός
Ο όρος προέρχεται από την Ιουδαϊκή θρησκεία και πρακτική. Κάθε πεντηκοστό έτος ήταν έτος άγιο. Σύμφωνα με το Μωσαϊκό Νόμο το Ιωβηλαίο έτος άρχιζε την ημέρα του εξιλασμού και αναγγελλόταν με σάλπιγγες.
Το έτος αυτό, ήταν έτος άγιο και αφιερωμένο στο Θεό. Ήταν έτος αγρανάπαυσης και απελευθέρωσης όλων των δούλων με τις οικογένειές τους. Επιπλέον, γινόταν απόσβεση χρεών και ακυρώνονταν όλες οι αγοραπωλησίες που έγιναν τα προηγούμενα 49 χρόνια και όλα τα κτήματα έπρεπε να επιστραφούν στους παλιούς ιδιοκτήτες τους χωρίς αποζημίωση. Κατά το έτος αυτό δεν έσπερναν, ούτε θέριζαν τα χωράφια τους, ούτε τρυγούσαν τ' αμπέλια τους. Τρώγανε μόνο ότι βλάσταινε από μόνο του στα χωράφια τους.
Με τον τρόπο αυτό περιοριζόταν η απληστία των δυνατών και εξομαλύνονταν οι κοινωνικές αντιθέσεις, ώστε όλοι οι Ισραηλίτες να απολαμβάνουν τα αγαθά της γης που τους χάρισε ο Θεός. Ακόμη και η αξία της γης υπολογιζόταν ανάλογα με τα χρόνια της συγκομιδής μέχρι το επόμενο Ιωβηλαίο. Όσο περισσότερα χρόνια απόμεναν, τόσο μεγαλύτερη θα έπρεπε να ήταν η τιμή της αγοράς και όσο λιγότερα χρόνια απόμεναν τόσο μικρότερη θα έπρεπε να ήταν και η αξία της (Λευιτικόν 25,8-17).
Άγιος Πέτρος, η πόρτα του Ιωβηλαίου από την εσωτερική πλευρά.
Χριστιανισμός
Στο χριστιανισμό της Δύσης, η παράδοση των Ιωβηλαίων ετών ξεκινά στα 1300 όταν ο Πάπας Βονιφάτιος VIII συγκάλεσε σε Ιερό Έτος. Την ανάγκη για κάτι τέτοιο δημιούργησαν οι συνθήκες ζωής που επικρατούσαν τη στιγμή εκείνη στη χριστιανική Ευρώπη, πόλεμοι, λοιμικές ασθένειες, όπως η πανούκλα και άλλα δεινά οδήγησαν στη σκέψη επιστροφής σε έναν πιο ιερό τρόπο ζωής. Ως αποτέλεσμα όλων αυτών τα Χριστούγεννα του 1299 ένας εντυπωσιακός αριθμός ανθρώπων ήρθαν με τα πόδια στη Ρώμη σαν προσκυνητές στους τάφους των Αποστόλων και για να λάβουν τη ευλογία του Πάπα. Ο αριθμός μάλιστα ήταν τόσο μεγάλος ώστε εντυπωσιάστηκε και ο ίδιος ο Πάπας που ζήτησε να μάθει το λόγο της άφιξης τόσων ανθρώπων στη Ρώμη, γεμάτος από θαυμασμό για την πίστη τόσων ανθρώπων ανακήρυξε το συγκεκριμένο έτος «έτος συγχώρεση όλων των αμαρτιών».
Στη συνέχεια τα ιερά έτη θα συγκαλούνταν κάθε 100 αρχικά στη συνέχεια 50, 33 και τελικά 25 χρόνια, επίσης υπάρχει η δυνατότητα να συγκληθεί έκτακτο Ιερό Έτος, όταν οι ανάγκες το απαιτούν. Τα ιωβηλαία έτη υπάρχουν μόνο στους Ρωμαιοκαθολικούς Χριστιανούς, στην Ορθόδοξη Ανατολή δεν υπήρξαν ποτέ, αυτά περιλαμβάνουν προσκυνήματα σε ιερά μέρη και κυρίως στη Ρώμη.
Στη Ρωμαιοκαθολική παράδοση το Ιωβηλαίο Έτος είναι έτος συγχώρησης των αμαρτιών. Επίσης έτος συμφιλίωσης μεταξύ των αντιπάλων, παραλαβής του Μυστηρίου της Συμφιλίωσης « ... και , κατά συνέπεια, της αλληλεγγύης, της ελπίδας, της δικαιοσύνης, της δέσμευσης να υπηρετήσουμε τον Θεό με χαρά και ειρήνη με τους αδελφούς και τις αδελφές μας. Πάνω από όλα ένα Ιωβηλαίο είναι έτος του Χριστού που χαρίζει ζωή και χάρη στους ανθρώπους. » ( WHAT IS A HOLY YEAR?)
Το επίσημο logo του Ιωβηλαίου 2016
Ιωβηλαίο της Ευσπλαχνίας
Από τις 8 Δεκεμβρίου 2015 για την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία με παπική Βούλα του Πάπα Φραγκίσκου είναι έκτακτο Ιωβηλαίο Έτος. Η έναρξη του Ιωβηλαίου γίνετε στη Ρώμη από τον ίδιο τον Πάπα. Στη Βασιλική του Αγίου Πέτρου υπάρχει, μπαίνοντας δεξιά, η Πόρτα των Ιωβηλαίων, η οποία είναι πάντα κλειστή εκτός από τα Ιωβηλαία έτη που ανοίγει από τον ίδιο τον Πάπα. Στο τέλος της Θείας Λειτουργίας που τελέστηκε στη Ρώμη στις 8 Δεκεμβρίου ο Πάπας στάθηκε μπροστά στην Πόρτα των Ιωβηλαίων και αφού παρήγγειλε να ανοίξει η πόρτα της Δικαιοσύνης του Κυρίου, άνοιξε τα δυο χρυσοποίκιλτα φύλα της για να περάσει πρώτα ο ίδιος από κάτω και καλώντας να πράξουν το ίδιο και όλοι οι πιστοί.
Σχετικά με τους σκοπούς του έκτακτου Ιωβηλαίου παραθέτουμε αποσπάσματα από την Παπική Βούλα του Πάπα Φραγκίσκου:
ΒΟΥΛΑ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗΣ ΤΟΥ ΕΚΤΑΚΤΟΥ ΙΩΒΗΛΑΙΟΥ ΤΗΣ ΕΥΣΠΛΑΧΝΙΑΣ
ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΡΩΜΗΣ ΔΟΥΛΟΣ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ ΤΟΥ ΘΕΟΥ
ΧΑΡΗ, ΕΥΣΠΛΑΧΝΙΑ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗ ΣΕ ΟΣΟΥΣ ΔΙΑΒΑΣΟΥΝ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗ
1. Ο Ιησούς Χριστός είναι το πρόσωπο της ευσπλαχνίας του Πατέρα. Σε αυτήν τη λέξη συνοψίζεται το μυστήριο της χριστιανικής πίστεως.
2. Έχουμε πάντοτε ανάγκη να ενατενίζουμε με θαυμασμό το μυστήριο της ευσπλαχνίας. Είναι πηγή χαράς, γαλήνης και ειρήνης. Είναι συνθήκη της σωτηρίας μας. Ευσπλαχνία: είναι ο όρος που αποκαλύπτει το μυστήριο της Αγιότατης Τριάδας.
3. Υπάρχουν στιγμές, κατά τις οποίες, με ακόμη πιο εντατικό τρόπο, καλούμαστε να προσηλώσουμε σταθερά το βλέμμα μας στην ευσπλαχνία για να γίνουμε εμείς οι ίδιοι αποτελεσματικό σημείο των ενεργειών του Πατέρα. Αυτός είναι ο λόγος που προκήρυξα ένα Έκτακτο Ιωβηλαίο της Ευσπλαχνίας, ως μια ευνοϊκή περίοδο για την Εκκλησία, ώστε να καταστεί πιο δυνατή και αποτελεσματική η μαρτυρία των πιστών.
Η έναρξη του Αγίου Έτους θα γίνει στις 8 Δεκεμβρίου 2015, εορτή της Αμιάντου Συλλήψεως της Παναγίας.
Την επόμενη Κυριακή, Τρίτη του Ερχομού, θα ανοίξει η Αγία Θύρα στον Καθεδρικό Ναό της Ρώμης, τη Βασιλική του Αγίου Ιωάννη στο Λατερανό. Ακολούθως, θα ανοίξει η Αγία Θύρα των άλλων Ποντιφικών Βασιλικών. Κατά την ίδια Κυριακή, ορίζω, σε κάθε τοπική Εκκλησία, στον Καθεδρικό Ναό που είναι ο Ναός Μητέρα για όλους τους πιστούς, είτε σε ένα Ναό ιδιαίτερης σημασίας, να ανοίξει καθ’ όλο το Άγιο Έτος, μια παρόμοια Θύρα της Ευσπλαχνίας.
4. Επέλεξα την ημερομηνία της 8ης Δεκεμβρίου διότι έχει ιδιαίτερη σημασία για την πρόσφατη ιστορία της Εκκλησίας. Πράγματι, θα ανοίξω την Άγια Θύρα στην πεντηκοστή επέτειο της λήξης της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου στο Βατικανό. Η Εκκλησία αισθάνεται την ανάγκη να διατηρήσει ζωντανό εκείνο το γεγονός. Γι’ αυτήν άρχιζε μια νέα πορεία της ιστορίας της.
5. Το ιωβηλαίο Έτος θα ολοκληρωθεί στη λειτουργική εορτή του Ιησού Χριστού, Κυρίου της οικουμένης, την 20η Νοεμβρίου 2016. Την ημέρα αυτή, κλείνοντας την Αγία Θύρα, πριν απ’όλα θα κατεχόμαστε από αισθήματα ευγνωμοσύνης και ευχαριστίας προς την Αγιότατη Τριάδα, που μας παραχώρησε αυτή την έκτακτη περίοδο χάρης.
12. Η Εκκλησία έχει την αποστολή να αναγγέλλει την ευσπλαχνία του Θεού, που αποτελεί την παλλόμενη καρδιά του Ευαγγελίου, δια της οποίας οφείλει να φθάσει στην καρδιά και στο νου κάθε ανθρώπου. Η Νύμφη του Χριστού ακολουθεί τη συμπεριφορά του Υιού του Θεού, που συναντά τους πάντες χωρίς να αποκλείει κανένα.
Σύμφωνα με την παράδοση ο Πάπας χρησιμοποιεί τελετουργικό σφυράκι και χτυπά την ιερή πόρτα για να ανοίξει. Μουσεία του Βατικανό.
14. Το προσκύνημα, είναι ένα ιδιαίτερο σημείο του Αγίου Έτους, διότι είναι εικόνα της πορείας, που κάθε άνθρωπος πραγματοποιεί στην ύπαρξή του. Η ζωή, είναι ένα προσκύνημα και το ανθρώπινο ον, ένας οδοιπόρος (viator), ένας προσκυνητής, που διανύει ένα δρόμο έως ότου φθάσει στον επιθυμητό σκοπό. Ακόμη και για να φθάσει στην Αγία Θύρα, στη Ρώμη, και σε κάθε άλλο τόπο, ο καθένας θα πρέπει να πραγματοποιήσει, ανάλογα με τις δυνάμεις του, ένα προσκύνημα. Αυτό θα είναι ένα σημείο του γεγονότος ότι και η ευσπλαχνία αποτελεί έναν σκοπό προς επίτευξη και ο οποίος απαιτεί στράτευση και θυσία. Ας αποτελέσει λοιπόν το προσκύνημα, ένα κέντρισμα για τη μεταστροφή: διαβαίνοντας την Αγία Θύρα, θα αφεθούμε να μας περιβάλλει η ευσπλαχνία του Θεού και θα δεσμευτούμε ότι θα είμαστε σπλαχνικοί με τους άλλους όπως ο Πατέρας είναι σπλαχνικός με εμάς.
15. Κατ’ αυτό το Άγιο Έτος, θα μπορέσουμε να δοκιμάσουμε στην πράξη την εμπειρία να ανοίξουμε την καρδιά μας σε όσους ζουν μέσα στις πιο ετερόκλητες υπαρξιακές περιφέρειες, που συχνά δημιουργεί, με δραματικό τρόπο, ο σύγχρονος κόσμος. Πόσες καταστάσεις προσωρινότητας και πόνου υπάρχουν μέσα στον σύγχρονο κόσμο!
23. Η ευσπλαχνία έχει τόση ισχύ, που ξεπερνά τα όρια της Εκκλησίας. Μας φέρνει κοντά στον Εβραϊσμό και στο Ισλάμ, που τη θεωρούν ως μια από τις χαρακτηριστικές ιδιότητες του Θεού.
Δόθηκε στη Ρώμη, στον Άγιο Πέτρο, στις 11 Απριλίου , παραμονή της 2ης Κυριακής του Πάσχα ή της Θείας Ευσπλαχνίας, του Έτους του Κυρίου 2015, τρίτου της αρχιερατείας μου.
Βίντεο αρχείου με αποσπάσματα από το Ιωβηλαίο του 1950 στο οποίο κάλεσε ο Πάπας Πίος ο 12 σε προσευχή για την ειρήνη λίγα μόλις χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ολόκληρη η τελετή έναρξης του Ιωβηλαίου από το Βατικανό στις 8. 12. 2015
Το Βατικανό είναι ανεξάρτητο κρατίδιο, δυτικά της Ρώμης στην Ιταλία και αποτελεί συνέχεια του εκκλησιαστικού (ή και παπικού) κράτους του Μεσαίωνα. Ιδρύθηκε στις 11 Φεβρουαρίου του 1929 με τη συνθήκη του Λατερανού. Χαρακτηρίζεται ως το μικρότερο ανεξάρτητο κρατίδιο, ως προς την έκταση του και τον πληθυσμό του. Στο Βατικανό εδρεύει η Αγία Έδρα που αποτελεί το πνευματικό και διοικητικό κέντρο της Καθολικής Εκκλησίας.
Το Βατικανό αποτελείται ως επί το πλείστον από ναούς, κτίρια και μνημεία (ναός της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου, Παλάτι του Βατικανού κ.ά.), καθώς και την περίφημη πλατεία του Αγίου Πέτρου, όπου βρίσκεται και ο ομώνυμος ναός. Στα όρια της επικράτειας του Βατικανού συμπεριλαμβάνονται και 13 κτίρια και λοιποί τίτλοι στην υπόλοιπη Ρώμη. Περιμετρικά η πόλη - κρατίδιο συνορεύει αποκλειστικά με την Ιταλία, χωρίς βέβαια να υπάρχουν εμφανώς οριοθετημένα σύνορα και χωρίς να πραγματοποιείται συνοριακός έλεγχος σε οποιονδήποτε θέλει να διέλθει από το κρατίδιο.
Ένα παράξενο αξιοθέατο στη Ρώμη που πολλοί επισκέπτες δε γνωρίζουν για να επισκεφθούν παρότι πιθανόν περνούν από μπροστά διότι βρίσκεται στο κέντρο της Ρώμης, αποτελεί η Κρύπτη των Καπουτσίνων.
Εκεί λοιπόν που ξεκινά σήμερα η Βία Βένετο, λίγο πάνω από μια μικρή κρήνη που υπάρχει στη γωνία, η Φοντάνα ντέλε Άπι, στην περιοχή της Πιάτσα Μπαρμπερίνι υπάρχει μια ταπεινή εκκλησία την οποία ίδρυσε ο αδερφός του πάπα Ουρβανού Η, Αντόνιο Μπαρμπερίνι το 1626, η Σάντα Μαρία ντέλα Κοντσετσιόνε, (Santa Maria della Concezione dei Cappuccini).
Το εσωτερικού του ναού, κάτω από τον οποίο βρίσκεται η κρύπτη
Η εκκλησία δεν έχει τίποτε αξιόλογο, πρόκειται για μια μικρή εκκλησία που σχεδιάστηκε από τον Antonio Casoni και χτίστηκε μεταξύ των ετών 1626 και 1631. Αποτελείται από ένα μικρό σηκό και αρκετά παρεκκλήσια στις δυο πλευρές του κτηρίου εσωτερικά. Τα πιο ξεχωριστά είναι δύο το ένα περιέχει το λείψανο του Αγίου Felix του Cantalice και το άλλο είναι ο τάφος του αγίου Crispin του Viterbo.
Όταν πέθανε ο Αντώνιο Μπαρμπερίνι, δεν ενταφιάστηκε, όπως οι πιο πολλοί καρδινάλιοι, μέσα σε κάποια μεγαλοπρεπή σαρκοφάγο, αλλά κάτω από μια απλή πλάκα κοντά στην Αγία Τράπεζα, η οποία έχει την εξής επιγραφή: "Εδώ κείται σκόνη, τέφρα, εδώ δεν κείται τίποτα" ("hic lacet pulvis cinis et nihil").
Ο τάφος του Αντώνιο Μπαρμπερίνη μέσα στην εκκλησία της Σάντα Μαρία ντέλα Κοντσετσιόνε
Η ζοφερή πραγματικότητα του θανάτου απεικονίζεται ακόμη πιο παραστατικά στην κρύπτη της εκκλησίας, όπου πολλές γενιές καπουτσίνων έχει διακοσμήσει τους τοίχους με τα οστά και τα κρανία των αποθανόντων αδελφών τους. Περίπου 4.000 σκελετοί χρησιμοποιήθηκαν για πάνω από 100 χρόνια, ξεκινώντας από το τέλος του 17ου αιώνα για να δημιουργηθεί αυτό το μακάβριο μεμέντο μόρι. Κάποια από τα οστά είναι δεμένα μαζί σχηματίζοντας χριστιανικά σύμβολα. Υπάρχουν επίσης ορισμένοι πλήρεις σκελετοί, όπως αυτός μιας πριγκίπισσας των Μπαρμπερίνι, που πέθανε σε παιδική ηλικία. Στην έξοδο υπάρχει λατινική επιγραφή:
"Quello che voi siete, noi eravamo; quello che noi siamo, voi sarete"
("Αυτό που είστε ήμασταν. Εκεί που είμαστε, θα έρθετε").
____________
Την εκκλησία και (ακριβώς από κάτω) την κρύπτη θα τις βρείτε στη: Via Vittorio Veneto, 27 - 00187 Roma. Παλαιότερα η είσοδος ήταν δωρεάν τώρα υπάρχει εισιτήριο είναι περίπου στα 8 ευρώ για ενήλικες και 5 ευρώ για ανήλικους και υπερήλικους.
Ωράριο: 9.00- 19:00 ( τελευταία είσοδος 18:30)
Κλειστά στις 25 Δεκεμβρίου, την 1η Ιανουαρίου και την ημέρα του Πάσχα
Francisco de Goya, "Το δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης" (1812)
Έχοντας ένα μεγάλο μουσουλμανικό και εβραϊκό πληθυσμό, η μεσαιωνική Ισπανία ήταν η μόνη πολυφυλετική και πολυθρησκευτική χώρα στη Δυτική Ευρώπη. Σ' ένα μεγάλο μέρος η ανάπτυξη του ισπανικού πολιτισμού στους τομείς της θρησκείας, της λογοτεχνίας, της τέχνης, της αρχιτεκτονικής κατά τη διάρκεια των Μέσων Χρόνων προήλθε από το γεγονός αυτό . Οι Εβραίοι από την πλευρά τους είχαν υπηρετήσει τους Ισπανούς μονάρχες έχοντας έναν ενεργό ρόλο στην ανάπτυξη του εμπορίου αλλά και γιατί αποτελούσαν μια μορφωμένη ελίτ για πολλές διοικητικές θέσεις .
Η ισπανική Ιερά Εξέταση ήταν μια ανεξάρτητη διαδικασία από τη μεσαιωνική Ιερά Εξέταση που καθιέρωσε ο Παπισμός. Εγκαθιδρύθηκε το 1478 με απόφαση των βασιλέων της Ισπανίας Φερδινάνδου και Ισαβέλλας με την απρόθυμη έγκριση του Πάπα Σίξτου του Δ΄.
Ένας από τους πρώτους και πιο διαβόητους αρχηγούς της υπήρξε ο Tomas de Torquemada. Η ισπανική Ιερά Εξέταση ήταν απόλυτα ελεγχόμενη από τους Ισπανούς βασιλείς. Ως εκ τούτου, το ίδρυμα έγινε ένα πολιτικό εργαλείο της μοναρχίας για τη δημιουργία ενός Σύγχρονου Κράτους που βασίζονταν στη θρησκευτική ενότητα .
Ο σκοπός της Ισπανικής Ιεράς Εξετάσεως ήταν να ανακαλύψει και να τιμωρήσει προσήλυτους Εβραίους και αργότερα, Μουσουλμάνους, οι οποίοι παρά του ότι ασπάστηκαν το Χριστιανισμό η μεταστροφή τους αυτή θεωρήθηκε ανειλικρινής. Σύντομα ωστόσο, κανένας Ισπανός δεν αισθανόταν ασφαλείς. Έτσι ο άγιος Ιγνάτιος Λογιόλα και η αγία Τερέζα της Άβιλα συνελήφθησαν και ανακρίθηκαν με την κατηγορία της αίρεσης. Η πολιτική της λογοκρισίας απαγόρευε ακόμα και βιβλία που είχαν εγκριθεί από την Αγία Έδρα. Η ισπανική κυβέρνηση προσπάθησε να εδραιώσει την Ιερά Εξέταση σε όλες τις κτήσεις της, αυτό όμως δεν ήταν και τόσο εύκολο, έτσι στις κτίσεις της Ισπανικής Ολλανδίας οι τοπικοί αξιωματούχοι δεν συνεργάστηκαν για την εφαρμογή της ενώ στην Νάπολη της Ιταλίας οι ανακριτές εκδιώχθηκαν (1510) από την πόλη, προφανώς με την ανοχή του Πάπα .
Η ισπανική Ιερά Εξέταση τελικά καταργήθηκε οριστικά το 1834.
Η έναρξη της Ιεράς Εξέτασης
Καθοριστικό ρόλο στην έναρξη της Ιεράς Εξέτασης έπαιξε ένας Δομινικανός μοναχός από τη Σεβίλλη, ο Alonso de Ojeda. Αυτός έπεισε τη βασίλισσα Ισαβέλλα, κατά τη διάρκεια της παραμονής της στη Σεβίλλη μεταξύ 1477 και 1478, για την ύπαρξη κρυπτο-Εβραίων μεταξύ των Ανδαλουσιανών προσήλυτων. Οι μονάρχες αποφάσισαν να εισαγάγουν την Ιερά Εξέταση στην Καστίλη προκειμένου να ανακαλύψουν και να τιμωρήσουν κρυπτο- Εβραίους, για το λόγο αυτό ζήτησαν τη σύμφωνη γνώμη του Πάπα.
Ο άγιος Δομίνικος, ιδρυτής του τάγματος των
Δομινικανών στην Ισπανία, επιβλέπει μια "Πράξη
Πίστης". Πίνακας του Pedro Berruguete 1495
Ο Φερδινάνδος ο Β΄ της Αραγονίας άσκησε μεγάλες πιέσεις στον Πάπα Σίξτο τον Δ΄ στο να συμφωνήσει στην ύπαρξη Ιεράς Εξέτασης ελεγχόμενης από τη μοναρχία, απειλώντας να αποσύρει τη στρατιωτική του υποστήριξη σε μια εποχή που οι Τούρκοι αποτελούσαν σοβαρή απειλή για τη Ρώμη .
Την 1η Νοεμβρίου 1478, ο Πάπας Σίξτος ο Δ΄ εξέδωσε την Παπική Βούλα "Exigit Sinceras Devotionis Affectus", με την οποία έδωσε στους μονάρχες την αποκλειστική εξουσία να διορίζουν τους ανακριτές της Ιεράς Εξέτασης στο βασίλειό τους.
Η πρώτη "Πράξη Πίστης" (auto-de fé) πραγματοποιήθηκε στη Σεβίλλη στις 6 Φεβρουαρίου 1481 : έξι άνθρωποι κάηκαν ζωντανοί. Από εκεί, η Ιερά Εξέταση διαδόθηκε γρήγορα σε ολόκληρο το Βασίλειο της Καστίλης. Μέχρι το 1492, δικαστήρια δημιουργήθηκαν σε οκτώ Καστιλιάνικες πόλεις: Άβιλα, Κόρδοβα, Χαέν, Medina del Campo, Segovia, Sigüenza, Τολέδο, και Valladolid.
Οι Εβραίοι
Το Διάταγμα της Αλάμπρας, το οποίο διέταζε την οριστική απέλαση των Εβραίων, εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 1492. Οι Εβραίοι του βασιλείου της Καστίλης μετανάστευσαν κυρίως στην Πορτογαλία (απ 'όπου εκδιώχθηκαν το 1497) και στη Βόρεια Αφρική. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Henry Kamen, οι Εβραίοι του βασιλείου της Αραγονίας, μετανάστευσαν «σε γειτονικά χριστιανικά εδάφη, κυρίως στην Ιταλία ", αντί σε μουσουλμανικά εδάφη, όπως συχνά πιστεύεται. Οι Σεφαρδίτες, απόγονοι των Ισπανο-Εβραίων, σταδιακά μετανάστευσαν σε όλη την Ευρώπη και τη Βόρεια Αφρική, όπου ίδρυσαν κοινότητες σε πολλές πόλεις. Μετανάστευσαν, επίσης, πήγε στη Νέα Ισπανία, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και τη Βόρεια Κεντρική και Νότια Αμερική.
Η Ιερά Εξέταση ερευνούσε όχι μόνο για ψευδείς περιπτώσεις Εβραίων που είχαν απαρνηθεί τον Ιουδαϊσμό, αλλά αναζητούσε επίσης και για ψεύτικους προσηλυτισμούς αρχικά μουσουλμάνων (Moriscos) οι οποίου επίσημα είχαν ασπασθεί τον Χριστιανισμό. Οι Moriscos ήταν ως επί το πλείστον συγκεντρωμένοι στο πρόσφατα κατακτημένο βασίλειο της Γρανάδας, στην Αραγονία, και στη Βαλένθια. Επισήμως, όλοι οι Μουσουλμάνοι στο Στέμμα της Καστίλης είχαν βίαια ασπασθεί τον Χριστιανισμό το 1502. Οι Μουσουλμάνοι που κατοικούσαν επίσης στο Βασίλειο της Αραγονίας αναγκάστηκαν να αλλαξοπιστήσουν με διάταγμα του Κάρολου του Α΄ το 1526.
Πολλοί Moriscos (ντόπιοι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Ανδαλουσίας) ήταν ύποπτοι για άσκηση του Ισλάμ στα κρυφά, επίσης ο έντονος ζήλος με τον οποίο προστάτευαν την ιδιωτική τους ζωή επέτεινε αυτές τις υποψίες. Επιπλέον φόβος διέτρεχε τον χριστιανικό πληθυσμό ότι οι Moriscos ήταν προδότες, ειδικά στη Γρανάδα. Οι ακτές τακτικά δέχονταν επιθέσεις από πειρατές που είχαν την υποστήριξη του εχθρού της Ισπανίας, την εποχή εκείνη, της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και οι Moriscos θεωρήθηκαν ύποπτοι για υποβοήθηση τους.
Το 1609 ο βασιλιάς Φίλιππος ο 3ος, με τη συμβουλή του χρηματοοικονομικού του συμβούλου του Δούκα του Lerma και Αρχιεπισκόπου της Βαλένθια Juan de Ribera, κήρυξε την απέλαση των Moriscos. Εκατοντάδες χιλιάδες Moriscos απελάθηκαν αν και ορισμένοι από αυτούς ήταν πιθανώς ειλικρινείς χριστιανοί. Το διάταγμα όριζει: «Οι Moriscos οφείλουν να αναχωρήσουν, με την απειλή της ποινής του θανάτου και τη δήμευση, χωρίς δίκη ή καταδικαστική απόφαση... χωρίς να έχουν δικαίωμα να πάρουν μαζί τους χρήματα, πολύτιμα μέταλλα, κοσμήματα ή συναλλαγματικές.... παρά μόνο ότι θα μπορούν να μεταφέρουν.' Η επιχείρηση αυτή υπήρξε τόσο επιτυχημένη ώστε μέσα σε διάρκεια μηνών άδειασε η Ισπανία από τους Moriscos."
Η διαδικασία της Ιεράς Εξέτασης είχε διάφορα στάδια μεταξύ αυτών και ο δημόσιος εξευτελισμός.
Οι Προτεστάντες
Οι πρώτες δίκες εναντίον Λουθηρανικών ομάδων έλαβαν χώρα μεταξύ του 1558 και του 1562 κατά την έναρξη της βασιλείας του Φιλίππου Β΄, εναντίον δύο Προτεσταντικών κοινοτήτων στις πόλεις Valladolid και Σεβίλλη που αριθμούσαν συνολικά περίπου 120 μέλη. Οι δίκες αυτές σηματοδότησαν μια αξιοσημείωτη εντατικοποίηση των δραστηριοτήτων της Ιεράς Εξέτασης. Ένας αριθμός από "Πράξεις Πίστης" (auto-de Fe) έλαβαν χώρα σε μερικές από τις οποίες προέδρευαν τα μέλη της βασιλικής οικογένειας και από αυτές τελικά πραγματοποιήθηκαν περίπου 100 εκτελέσεις.
"Πράξη Πίστης" Auto-da-fe στην πλατεία Mayor της Μαδρίτης 1680.
Η λογοκρισία
Ως μία εκδήλωση της Αντιμεταρρύθμισης, η ισπανική Ιερά Εξέταση εργάστηκε ενεργά για την παρεμπόδιση της διάδοσης αιρετικών ιδεών στην Ισπανία με την παραγωγή καταλόγων "Indices" των απαγορευμένων βιβλίων. Τέτοιοι οι κατάλογοι απαγορευμένων βιβλίων ήταν ήδη γνωστοί στην Ευρώπη μια δεκαετία πριν η Ιερά Εξέταση δημοσιεύσει τον πρώτο. Ο πρώτος κατάλογος που δημοσιεύθηκε στην Ισπανία το 1551 ήταν, στην πραγματικότητα, μια ανατύπωση του Καταλόγου δημοσιεύθηκε από το Πανεπιστήμιο της Λουβέν το 1550, με ένα προσάρτημα που αναφερόταν σε βιβλία γραμμένα στην ισπανική γλώσσα. Μεταγενέστερα Ευρετήρια δημοσιεύθηκαν το 1559, 1583, 1612, 1632, και 1640.
Οι Κατάλογοι αυτοί περιλαμβάνονται έναν τεράστιο αριθμό βιβλίων όλων των τύπων, αν και δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή σε θρησκευτικά έργα, και κυρίως, σε λαϊκές μεταφράσεις της Αγίας Γραφής. Στους Καταλόγους αυτούς μπορεί να βρει κάποιος πολλά από τα σπουδαιότερα έργα της ισπανικής λογοτεχνίας. Επίσης, αρκετοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς που θεωρούνται σήμερα άγιοι από την Καθολική Εκκλησία είδαν τα έργα τους εμφανίζονται στους Καταλόγους.
Αρχικά, αυτό μπορεί να φαίνεται απίστευτο ή ακόμη και παράλογο - πώς ήταν δυνατόν κάποιοι Ισπανοί συγγραφείς να θεωρούνται από τους πλέον καταξιωμένους και παράλληλα τα κείμενά τους να απαγορεύονται από την Ιερά Εξέταση και να εγγράφονται στους Καταλόγους με τα απαγορευμένα βιβλία; Η απάντηση βρίσκεται στη διαδικασία έκδοσης ενός βιβλίο καθώς και της λογοκρισίας στη νεότερη Ισπανία. Τα βιβλία στην πρώιμη φάση της σύγχρονης ισπανικής ιστορίας έπρεπε να πάρουν άδεια πριν την έκδοσή τους και στην συνέχεια έγκριση (η οποία θα μπορούσε να περιλαμβάνει και τροποποιήσεις στο περιεχόμενο του βιβλίου) από δύο αρχές, τόσο την κοσμική όσο και τη θρησκευτική. Ωστόσο, παρά την αρχική έγκριση και δημοσίευση το κείμενο που κυκλοφορούσε αντιμετώπιζε τον κίνδυνο της εκ των υστέρων λογοκρισίας στην περίπτωση που υπήρχε καταγγελία στην Ιερά Εξέταση - μερικές φορές μάλιστα αυτό μπορούσε να συμβεί δεκαετίες αργότερα. Ομοίως, καθώς η Καθολική θεολογία εξελισσόταν, ένα απαγορευμένο κείμενο μπορεί να αφαιρούνταν από τον Κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων.
Αν και θεωρητικά οι Κατάλογοι αυτοί επέβαλλαν τεράστιους περιορισμούς στη διάδοση του πολιτισμού στην Ισπανία, μερικοί ιστορικοί, όπως ο Henry Kamen, υποστηρίζουν ότι αυστηρός έλεγχος ήταν αδύνατο να εφαρμοστεί στην πράξη και ότι στην πραγματικότητα υπήρχε πολύ περισσότερη ελευθερία σε αυτό το θέμα από ό,τι συχνά πιστεύεται. Και ο Irving Leonard οριστικά απέδειξε ότι, παρά τις επανειλημμένες βασιλικές απαγορεύσεις, ιπποτικά μυθιστορήματα γεμάτα ειδύλλια, όπως το Amadis της Γαλατίας, βρήκαν τον δρόμο τους προς τον Νέο Κόσμο, όπου και διαδόθηκαν με τις ευλογίες της Ιεράς Εξέτασης. Επιπλέον, με την έλευση του Διαφωτισμού κατά τον 18ο αιώνα, αυξήθηκε ο αριθμός των χορηγούμενων αδειών στο να κατέχει και να διαβάζει κάποιος απαγορευμένα βιβλία.
Ο Διαφωτισμός
Η άφιξη του Διαφωτισμού στην Ισπανία επιβράδυνε τη δραστηριότητα της Ιεράς Εξέτασης. Στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα, 111 άτομα καταδικάστηκαν πυρά, και άλλα 117 στο να καεί στην πυρά το ομοίωμά τους (συνήθης πρακτική γι αυτούς που δικάζονταν ερήμην), τα περισσότερα από αυτά με την κατηγορία ότι ήταν κρυπτο-Ιουδαίοι. Στην εποχή του Φιλίππου του 5ου, ιδρυτή της δυναστείας των Βουρβόνων, πραγματοποιήθηκαν 125 Πράξεις Πίστης, ενώ στη διάρκεια της βασιλείας του Καρόλου του 3ου και του Καρόλου του 4ου μόνο 44.
Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, οι σκοποί της Ιεράς Εξέτασης άλλαξαν, οι ιδέες πλέον του Διαφωτισμού ήταν η μεγαλύτερη απειλή και έπρεπε να πολεμηθούν. Οι κύριοι εκπρόσωποι του ισπανικού Διαφωτισμού ήταν υπέρ της κατάργησης της Ιεράς Εξέτασης για το λόγο αυτό και πολλοί συνελήφθησαν από το "Ιερό Γραφείο", το διοικητικό όργανο της Ιεράς Εξέτασης, μεταξύ αυτών και ο Pablo de Olavide το 1776, ο Tomás de Iriarte y Oropesa επίσης καταγγέλθηκε το 1786 στην Ιερά Εξέταση για την αγάπη του στου Γάλλους φιλοσόφους.
Στο νέο της ρόλο, η Ιερά Εξέταση προσπάθησε να παίξει έναν ρόλο λογοκρίνοντας βιβλία που επρόκειτο να εκδοθούν, ωστόσο ο βασιλιάς Κάρολος ο 3ος είχε θεσπισμένη κρατική υπηρεσία λογοκρισίας που υπαγόταν στο Συμβούλιο της Καστίλης, το οποίο σε πολλές περιπτώσεις εμφανιζόταν πιο φιλελεύθερο έναντι της πιο αδιάλλακτης θέσης της Ιεράς Εξέτασης δίνοντας άδεια εκδόσεως σε βιβλία που η Ιερά Εξέταση είχε απαγορεύσει. Εφόσον η Ιερά Εξέταση ήταν η ίδια ένας κρατικός βραχίονας, που λειτουργούσε μέσα στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Καστίλλης, παρά ένας εκκλησιαστικός οργανισμός συνήθως η πολιτική διαδικασία λογοκρισίας υπερίσχυε. Η απώλεια της επιρροής της επίσης μπορεί να εξηγηθεί και από το γεγονός ότι η πλειοψηφία των ξένων κείμενων, εκπροσώπων του Διαφωτισμού, εισήλθαν στην Ιβηρική χερσόνησο από εξέχοντα μέλη της αριστοκρατίας ή κυβερνητικούς αξιωματούχους, στους οποίους ήταν είναι πολύ δύσκολο να παρέμβει η Ιερά Εξέταση. Έτσι, για παράδειγμα, η Εγκυκλοπαίδεια του Ντιντερό εισήλθε στην Ισπανία, χάρη στην ειδική άδεια που χορηγήθηκε από τον ίδιο το βασιλιά.
Ανασύσταση και κατάργηση
Ωστόσο, μετά τη Γαλλική Επανάσταση, το Συμβούλιο της Καστίλλης, φοβούμενο ότι οι επαναστατικές ιδέες θα διαπεράσουν τα σύνορα της Ισπανίας, αποφάσισε να επανενεργοποιήσει την Ιερά Εξέταση, στην οποία χρεώνεται πλέον η αποστολή για διώξεις γαλλικών έργων. Σε διάταγμα της Ιεράς Εξέτασης του Δεκέμβρη του 1789, ημερομηνία που έλαβε την πλήρη έγκριση του Καρόλου του Δ΄, διαβάζουμε ότι:
Έχοντας πληροφορηθεί ότι διάφορα βιβλία έχουν διασπαρεί και προωθηθεί σε αυτά τα βασίλεια ... τα οποία, χωρίς να είμαστε ευχαριστημένοι, περιέχουν αφηγήσεις που παρωθούν σε στάση και αναταραχή... και φαίνεται να αποτελούν θεωρητικό και πρακτικό κώδικα ανεξαρτησίας από τις νόμιμες εξουσίες .... καταστρέφοντας με αυτό τον τρόπο κάθε έννοια πολιτικής και κοινωνική τάξης... για το λόγο αυτό η ανάγνωση των τριάντα και εννέα γαλλικών έργων απαγορεύεται, με την επιβολή προστίμου .."
Η Ιερά Εξέταση για πρώτη φορά καταργήθηκε κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας του Ναπολέοντα και της βασιλείας του Ιωσήφ Βοναπάρτη (1808-1812). Στα 1813, οι φιλελεύθεροι βουλευτές του Cortes του Κάντιθ εισηγούνται επίσης την κατάργησή της. Αλλά η Ιερά Εξέταση ανασυστάθηκε όταν ο Φερδινάνδος ο 7ος ανέκτησε το θρόνο, την 1η Ιουλίου 1814. Ο Χουάν Αντόνιο Llorente, ο οποίος διετέλεσε γενικός γραμματέας της Ιεράς Εξέτασης το 1789, αφού μεταστράφηκε και έγινε "Βοναπαρτιστής" δημοσίευσε, με βάση την προνομιακή πρόσβαση του στα αρχεία της, μια κριτική ιστορία για το θεσμό αυτό το 1817, από τη Γαλλία, τόπο εξορίας του.
Πιθανώς, σαν αποτέλεσμα των επικρίσεων του Llorente, η Ιερά Εξέταση για άλλη μια φορά καταργήθηκε προσωρινά κατά τη διάρκεια ενός Φιλελεύθερου διαλείμματος τριών ετών, που έμεινε γνωστό ως "Φιλελεύθερη Τριετία" (1820-1823), αλλά και πάλι το παλιό σύστημα δεν είχε ακόμα πει την τελευταία του κουβέντα. Αργότερα, κατά την περίοδο που έγινε γνωστή ως "δυσοίωνη δεκαετία", η Ιερά Εξέταση δεν είχε επίσημα αποκατασταθεί, αν και, εκ των πραγμάτων, επέστρεψε στο πλαίσιο της λεγόμενης Συνόδου των Συναντήσεων της Πίστης, και έγινε ανεκτή στις επισκοπές που ανήκαν στο Βασιλιά Φερδινάνδο.
Στις 26 Ιουλίου 1826 η Σύνοδος των «Συναντήσεων της Πίστεως" καταδίκασε και εκτέλεσε το δάσκαλο Cayetano Ripoll, ο οποίος υπήρξε το ατυχές τελευταίο πρόσωπο που θα εκτελεστεί από την Ιερά Εξέταση. Την ημέρα εκείνη, ο Ripoll απαγχονίστηκε στη Βαλένθια, για το γεγονός ότι δίδασκε τις αρχές του θεϊσμού. Η εκτέλεση έλαβε χώρα τη στιγμή που σε πανευρωπαϊκό επίπεδο ξεσπούσε σκάνδαλο σχετικά με τις δεσποτικές συμπεριφορές και τον απολυταρχισμό που εξακολουθούν να επικρατούν σε Ισπανία.
Η Μαρία Χριστίνα των Δυο Σικελιών
Τελικά, στις 15 Ιούλη του 1834, η ισπανική Ιερά Εξέταση καταργήθηκε οριστικά με βασιλικό διάταγμα που υπέγραψε η αντιβασιλέας Μαρία Χριστίνα των Δύο Σικελιών, η φιλελεύθερη χήρα του Φερδινάνδου του 7ου, κατά τη διάρκεια της επιτροπείας της ανήλικης κόρης της Βασίλισσας Ισαβέλλας ΙΙ και με την έγκριση του Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου Φρανσίσκο Martínez de la Rosa. (Είναι πιθανό ότι κάτι παρόμοιο με την Ιερά Εξέταση ίσχυσε από το 1833 έως 1839 κατά τη διάρκεια του Πρώτου Καρλικού Πολέμου, στις περιοχές που επικράτησαν οι Καρλικοί, δεδομένου ότι ένα από τα μέτρα της κυβέρνησης που εξαίρει ο Conde de Molina Carlos Maria Isidro de Borbon ήταν η εκ νέου εφαρμογή της Ιεράς Εξέτασης για την προστασία της Εκκλησίας). Κατά τη διάρκεια των Καρλικών πολέμων ήταν οι συντηρητικοί που πολέμησαν τους φιλελεύθερους, οι οποίοι με τη σειρά τους ήθελαν να μειώσουν και τη δύναμη της Εκκλησίας, μεταξύ των άλλων μεταρρυθμίσεων που επιθυμούσαν για την απελευθέρωση της οικονομίας.
Σκηνή Auto da fe από την όπερα του Τζουζέπε Βέρντι, Δόν Κάρλος.
• Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάνικα
• Ο Χουάν Αντόνιο Llorente, Historia de la Crítica Inquisición en España
• Wikipedia
